José de San Martín's Ideal: Vrijheid, Eenheid & Gerechtigheid voor Zuid-Amerika

José de San Martín (1778–1850) – de "Bevrijder van Argentinië, Chili en Peru" – vocht niet alleen voor onafhankelijkheid, maar voor een visie van wat de bevrijde naties moesten worden. Vier pijlers definieerden zijn politieke filosofie.

1. Continentale Onafhankelijkheid – Niet Alleen Lokaal

San Martín zag de Spaansheerschappij als een continentale systeem dat continentale ontmanteling vereiste. Zijn strategie: Argentinië (basis) → Chili (flank) → Peru (centrum van vicekoninklijke macht). Hij weigerde te stoppen aan nationale grenzen. "De vrijheid van Amerika is het werk van alle Amerikanen."

2. Eenheid & Samenwerking Tussen Soevereine Republiek

Hij vreesde fragmentatie – caudillos, regionalisme, buitenlandse manipulatie. Pleitte voor:

• Pan-Amerikaanse congressen (voorloper van 1826 Panama Congres)
• Wederzijdse verdragsvormen
• Gedeelde instituties (munthandel, zeemacht)
• Zijn Guayaquil-ontmoeting met Bolívar (1822): verschil over monarchie vs. republiek, akkoord over noodzaak eenheid

3. Liberaal Constitutioneel Republicanisme

• Geschreven constitutions, scheiding van machten, rechtsstaat
• Individuele rechten: eigendom, meningsvrijheid, behoorlijke proceduur
• Afschaffing adelstitels, fideicommissa (mayorazgos)
• Geïmplementeerd in Mendoza (1814–17): openbaar onderwijs, irrigatie, militie, eerlijke belasting – "laboratorium van vrijheid"
• Chili (1818): Grondwet van 1818 (autoritaire maar republikeins); Peru (1821): Protectoraat met liberaal decreet

4. Sociale & Economische Gerechtigheid – Radicaal Voor Zijn Tijd

• Afschaffing: Vrijliet eigen slaven (1812); dwong Chiliaans Congres tot afschaffing (1823 – 30 jaar voor VS)
• Inheemse rechten: Mapuche-allianties in Chili; veroordelde encomienda-restanten; pleitte voor grondtoegang
• Arbeid: Tegen mita/gedwongen arbeid; steunde eerlijke lonen voor gauchos/peons
• Onderwijs: Universeel, seculier, praktisch – "onderwijs is de enige manier om tirannie te voorkomen"
• Vrouwen: Steunde vrouwsonderwijs (zeldzaam); correspondeerde met Manuela Sáenz, Juana Azurduy

Het Guayaquil-moment (1822)

San Martín ontmoette Bolívar. Twee bevrijders, één continent. San Martín bood aan onder Bolívar te dienen; Bolívar weigerde. San Martín trok zich terug – overlaten Peru aan Bolívar, pensionering in Europa. Hij koos eenheid boven ego.

Nalatenschap

• Standbeelden in elke hoofdstad die hij bevrijdde
• Orde van de Bevrijder Generaal San Martín (Argentinië's hoogste)
• Zijn zwaard: "Aan de winnaar van Ayacucho" – nagelaten aan Bolívar
• Argentijns volkslied: "Sean eternos los laureles / que supimos conseguir" – lorbeeren die wij gewonnen hebben, samen

San Martín stierf in ballingschap (Boulogne-sur-Mer, 1850). Zijn sterfelijke overschotten keerden 1880 terug. Hij wilde een continent van vrije, gelijke, samenwerkende republieken. Twee eeuwen later gaat het werk door.