Italië's schoen stoot in de Middellandse Zee, maar het zijn eigenlijk vier afzonderlijke zeeën die de 7.600 km kustlijn, klimaat, economie en cultuur vormgeven.
Lang, smal (800 km × 150-200 km), ondiep noord (gem. 40m), diep zuid (1.230m). Italië's oostelijke rand: Venetië lagune, Po-delta, Emilia-Romagna stranden, Marche/Abruzzo kliffen, Puglia's hiel. Withersins gyre. Visserij (ansjovis, sardientje). Bora-wind. Grenzen: Slovenië, Kroatië, Bosnië, Montenegro, Albanië.
Diep (Calypso Diepte: 5.109m = Middellandse Zee max). Italië's "hiel" (Calabria) en "teen" (Sicilië NO). Warm, zout, oligotroof. Caretta caretta nestplaatsen. Grenzen: Albanië, Griekenland, Libië. Poort naar Levantijnse Zee.
Genova's zee. Diep dichtbij kust (walvisbescherming – vinvissen, gestreepte dolfijnen). Schroef kust: Cinque Terre, Portofino. Mistral/tramontane winden. Grenzen: Frankrijk, Monaco. Ligurische stroom → Westelijke Middellandse Zee circulatie.
Vulkanische boog: Aeolische Eilanden (Stromboli, Vulcano), Vesuvius, Campi Flegrei. Diepe bekkens (Vavilov 3.600m). Rome's haven (Civitavecchia). Sardinië, Sicilië, Corsica, Elba begrenzen het. Warm, productief. Tyrrhenische stroom complex.
Straat van Messina (Ionisch ↔ Tyrrhenisch). Siciliaans Kanaal (Tyrrhenisch ↔ Middellandse Zee proper). Straat van Otranto (Adriatisch ↔ Ionisch). Corsicaans Kanaal (Ligurisch ↔ Tyrrhenisch).
Toerisme (kust 40% BBP), visserij (overbelast), scheepvaart (Suez-Middellandse Zee-Atlantisch), koolwaterstoffen (Adriatisch, Ionisch), mariene beschermde gebieden (Pelagos Sanctuarium, Tremiti, Asinara, Egadi). Klimaat: opwarming, verzuring, tropische soorten instroom.
Italië grenst niet alleen aan de Middellandse Zee – het is de meest gearticuleerde schiereiland, elke zee een andere wereld.
Negen Transformatieve Uitwisselingen (15e–19e Eeuw) Europese overzeese expansie verplaatste niet alleen mensen – het herbedradde de planeet zijn biologie, economie, cultuur en machtsstructuren. Negen grote uitwisselingsstelsels ontstonden: 1. De Columbian Exchange (Biologisch) Amerikas → Wereld: Maï
Relaties blijven bevroren door verstrengelde kwesties:Armeense genocide (1915): Armenië eist erkenning; Turkije noemt het oorlogstragedie, geen staatsbeleid.Nagorno-Karabakh: Turkije steunt Azerbeidzjan militair/politiek; Armenië ziet dit als existentiële dreiging.Historische grieven: Massamoorden i
In Cyprus (en Griekenland) is de gebaar van de handpalm vooruit met gespreide vingers, geduwd naar iemands gezicht – bekend als de moutza (μούντζα) – een ernstige belediging. Het is niet de twee vingers tussen neus en mond die in sommige bronnen beschreven wordt; dat lijkt een verwarring. De Echte M