Westerse ideeën die Catharina de Grote in Rusland overnam

Catharina II (r. 1762–1796) was een zelfbenoemde "Verlichtingsdespot" die selectief westeuropese concepten importeerde om Rusland te moderniseren:

1. Verlichtingsfilosofie

• Correspondeerde met Voltaire, Diderot, d'Alembert.
• Kocht Diderot's bibliotheek; stelde hem in als bibliothecaris (met levenslange salaris).
• Stichtte Russische Academie van Wetenschappen (1783) op Frans model.

2. Politieke & juridische hervorming

• Nakaz (Instructie), 1767 – wetgevingsmanifest citerend Montesquieu, Beccaria; voorstelde gelijkheid voor de wet, afschaffing pijnlijke vraag, godsdienstvrijheid.
• Provinciale hervorming (1775) – herindeling administratie in 50 provincies, invoering gekozen lokale rechtbanken.
• Handvest aan de adel (1785) – bevestigde adellijke voorrechten, corporatieve zelfbestuur.
• Handvest aan de steden (1785) – stedelijk zelfbestuur (beperkt).

3. Onderwijs

• Smolny Instituut (1764) – eerste staatlijke meisjesschool (adel), Frans curriculum.
• Moskou Universiteit (1755, uitgebreid) – Lomonosov; seculier curriculum.
• Statuut Nationale Scholen (1786) – 4-lagen systeem: parochie → district → provinciaal → universiteit. Verplicht? Nee. Maar gestructureerd.

4. Sociaal beleid

• Kerkgoederen geseculariseerd (1764) – staatscontrole over enorme rijkdom.
• Vergunningsedictten – Oude Gelovigen, Moslims, Joden krijgden beperkte verlichting.
• Leibeigenschap: Niet afgeschaft; adellijke macht over leibeigenen uitgebreid. Poegatsjov-opstand (1773–75) verharde haar standpunt.

5. Economie

• Vrije handel decreten – interne tarieven verlaagd.
• Gecharterde compagnieën – pels, walvisvaart, handelsmonopolies.
• Buitenlandse investeringen uitgenodigd – Duitse mijnwerkers, Britse ingenieurs, Franse ambachtslieden.
• Toewijzingsbank gesticht (1769) – eerste papieren geld.

Paradox: Ze sprak als Voltaire maar regeerde als Pieter de Grote. Moderniseerde de staat, vestigde leibeigenschap vast. Rusland trad Europas grootmachtenclub – maar op autocratische voorwaarden.